కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం ప్రధాన కమిషనర్, ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్ల నియామక ప్రక్రియను పారదర్శకంగా మార్చేందుకు గతంలో సుప్రీంకోర్టు ఒక చారిత్రక తీర్పు ఇచ్చింది. ప్రధానమంత్రి, లోక్సభలో ప్రతిపక్ష నేతతో పాటు సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తితో కూడిన త్రిసభ్య కమిటీ ఈ నియామకాలను చేపట్టాలని నాడు అత్యున్నత న్యాయస్థానం స్పష్టంగా సూచించింది. అయితే కేంద్ర ప్రభుత్వం 2023లో కొత్తగా ఒక చట్టాన్ని తీసుకొచ్చి ఈ ఎంపిక ప్యానెల్ నుంచి భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని అనూహ్యంగా తొలగించింది. ఆయన స్థానంలో ప్రధానమంత్రి స్వయంగా నామినేట్ చేసే ఒక కేంద్ర మంత్రిని చేర్చింది. ఈ కొత్త చట్టం పూర్తిగా రాజ్యాంగ విరుద్ధమంటూ, ఇది స్వయంప్రతిపత్తి గల ఎన్నికల సంఘం స్వేచ్ఛను దెబ్బతీస్తుందంటూ పలువురు సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించారు. దేశ ప్రజాస్వామ్య భవిష్యత్తును నిర్ణయించే ఈ సున్నితమైన పిటిషన్లపై విచారణ చేపట్టిన సుప్రీంకోర్టులో ఇప్పుడు అత్యంత ఆసక్తికరమైన, కీలకమైన న్యాయపరమైన పరిణామాలు చోటుచేసుకున్నాయి.
కేంద్రం తీసుకొచ్చిన ఈ చట్టాన్ని సవాల్ చేస్తూ దాఖలైన పిటిషన్లను ఐదుగురు సభ్యుల విస్తృత రాజ్యాంగ ధర్మాసనానికి పంపాలా వద్దా అనే అంశంపై ద్విసభ్య ధర్మాసనం సుదీర్ఘంగా విచారణ జరిపింది. అయితే తీర్పు వెలువరించే సమయంలో ఈ బెంచ్ లోని న్యాయమూర్తులు జస్టిస్ దీపాంకర్ దత్తా, జస్టిస్ సతీష్ చంద్ర శర్మ మధ్య స్పష్టమైన భిన్నాభిప్రాయాలు వ్యక్తమయ్యాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వ వాదనతో జస్టిస్ సతీష్ చంద్ర శర్మ పూర్తిగా ఏకీభవిస్తూ, ఈ కేసును కచ్చితంగా రాజ్యాంగ ధర్మాసనానికే బదిలీ చేయాలని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. కానీ, జస్టిస్ దీపాంకర్ దత్తా మాత్రం దీనిపై తీవ్ర అసమ్మతి వ్యక్తం చేశారు. ప్రస్తుత దశలో ఈ కేసును విస్తృత బెంచ్కు పంపాల్సిన అవసరం ఏమాత్రం లేదని ఆయన కుండబద్దలు కొట్టారు. ఇలా ఇద్దరు న్యాయమూర్తుల మధ్య ఏకాభిప్రాయం కుదరకపోవడంతో తీర్పు రెండుగా చీలిపోయింది. ఇప్పటికే ఈ కేసు విచారణలో చాలా సమయం గడిచిపోయినందున, న్యాయపరంగా మరింత జాప్యాన్ని నివారించడానికి వారు ఒకే ఒక మార్గాన్ని ఎంచుకున్నారు. తుది నిర్ణయాన్ని భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తికి వదిలివేయాలని ఇద్దరు న్యాయమూర్తులు ఏకగ్రీవంగా నిర్ణయించి, కేసును అధికారికంగా సీజేఐ కోర్టుకు బదిలీ చేశారు.
ఈ పిటిషన్లపై విచారణ సందర్భంగా జస్టిస్ దీపాంకర్ దత్తా చేసిన వ్యాఖ్యలు ఇప్పుడు దేశవ్యాప్తంగా న్యాయ, రాజకీయ వర్గాల్లో తీవ్ర చర్చనీయాంశంగా మారాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వం తీసుకొచ్చిన కొత్త చట్టంలోని ఎంపిక కమిటీ కూర్పుపై ఆయన తీవ్ర స్థాయిలో అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేశారు. ప్రధానమంత్రి, ఆయన స్వయంగా నామినేట్ చేసిన ఒక కేంద్ర మంత్రి, ప్రతిపక్ష నాయకుడితో కూడిన ప్రస్తుత కమిటీలో కనీస పారదర్శకత లోపించిందని ఆయన స్పష్టంగా చెప్పారు. ముగ్గురు సభ్యులున్న ఈ కమిటీలో ప్రధానమంత్రి, ఆయన క్యాబినెట్కు చెందిన మంత్రి.. ఇద్దరూ ఏకాభిప్రాయంతో ఉంటారని ఆయన విశ్లేషించారు. ఒక కేంద్ర మంత్రి ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ ప్రధానమంత్రి తీసుకునే నిర్ణయానికి వ్యతిరేకంగా ఓటు వేసే అవకాశమే ఉండదని ఆయన లాజికల్గా గుర్తుచేశారు. అంటే, మెజారిటీ నిర్ణయం ఎప్పుడూ అధికార పక్షం చేతుల్లోనే ఉంటుందని, దీనివల్ల ప్రతిపక్ష నేత అభిప్రాయానికి ఈ కమిటీలో ఎలాంటి విలువా ఉండదన్న విషయాన్ని జస్టిస్ దత్తా తన తీర్పులో పరోక్షంగా ఎత్తిచూపారు.
ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రతను వివరించే క్రమంలో జస్టిస్ దీపాంకర్ దత్తా ఒక అద్భుతమైన క్రికెట్ అనాలజీని తెరపైకి తెచ్చారు. క్రికెట్ మ్యాచ్లో బ్యాటింగ్ చేసే జట్టు కెప్టెన్, తనకు నచ్చిన వ్యక్తినే స్వయంగా అంపైర్గా ఎంపిక చేసుకుంటే ఎలా ఉంటుందో ప్రస్తుత ఎంపిక కమిటీ అలాగే ఉందని ఆయన ఘాటుగా పోల్చారు. ఆ అంపైర్ మ్యాచ్లో ఎంత నిష్పక్షపాతంగా, నిజాయితీగా నిర్ణయాలు తీసుకున్నప్పటికీ.. ప్రత్యర్థి జట్టుకు, ప్రేక్షకులకు అతనిపై ఎప్పుడూ ఏదో ఒక మూల సందేహం ఉంటుందని ఆయన కుండబద్దలు కొట్టారు. ఈసీ నియామక ప్రక్రియ పూర్తిగా అధికార పక్షం చేతుల్లోనే ఉంటే, ఆ కమిషనర్లు ఎంత బాగా పనిచేసినా పౌరుల్లో అటువంటి అనుమానాలే ఏర్పడుతాయని ఆయన స్పష్టం చేశారు. రాజ్యాంగబద్ధమైన ఎన్నికల సంఘం కేవలం స్వతంత్రంగా పనిచేస్తే సరిపోదని, అది పూర్తి స్వతంత్రంగా పనిచేస్తున్నట్లు దేశ ప్రజలకు బహిరంగంగా కనిపించాలని ఆయన స్పష్టం చేశారు. అప్పుడే ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థపై, ఎన్నికల ప్రక్రియపై ప్రజలకు పూర్తి విశ్వసనీయత ఉంటుందని జస్టిస్ దత్తా తన వాదనలో అత్యంత స్పష్టంగా పేర్కొన్నారు.
కొత్త చట్టం ద్వారా ఎన్నికల కమిషనర్ల నియామకంపై కార్యనిర్వాహక వర్గానికి పూర్తి పట్టు దొరికిందని పిటిషనర్లు సుప్రీంకోర్టు దృష్టికి తీసుకువచ్చారు. అధికార పార్టీకి అనుకూలంగా ఉండే వ్యక్తులనే కమిషనర్లుగా నియమించుకునే అవకాశం ఈ చట్టం ద్వారా కలుగుతుందని వారు బలంగా వాదిస్తున్నారు. ఈ ఎంపిక కమిటీలో ప్రధాని, ప్రతిపక్ష నేతతో పాటు ప్రధాని నామినేట్ చేసే కేంద్ర మంత్రిని తక్షణమే తొలగించి, ఆ స్థానంలో సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిని తిరిగి చేర్చాలని వారు ప్రధానంగా డిమాండ్ చేస్తున్నారు. అప్పుడే ఎంపిక ప్రక్రియలో సరైన సమతుల్యత వస్తుందని, నిష్పక్షపాతంగా నియామకాలు జరుగుతాయని పిటిషనర్ల తరఫు న్యాయవాదులు వాదనలు వినిపిస్తున్నారు. ఇప్పుడు ఈ కీలక వ్యవహారం ప్రధాన న్యాయమూర్తి కోర్టుకు చేరడంతో, ఆయన ఒక విస్తృత రాజ్యాంగ ధర్మాసనాన్ని ఏర్పాటు చేయనున్నారు. భవిష్యత్తులో దేశ ప్రజాస్వామ్య పునాదులను, ఎన్నికల పారదర్శకతను శాసించే ఈ అత్యంత సున్నితమైన కేసులో అత్యున్నత న్యాయస్థానం ఎలాంటి తుది నిర్ణయం తీసుకోబోతోందన్నది ఇప్పుడు సర్వత్రా ఉత్కంఠ రేపుతోంది.
